Okrywa śnieżna – naturalna ochrona roślin przed mrozem
Najbardziej sprawdzoną i skuteczną formą ochrony roślin przed silnym mrozem jest okrywa śnieżna. Jej brak może prowadzić do znacznych uszkodzeń roślin, a nawet ich całkowitego wymarznięcia. Warstwa śniegu o grubości co najmniej 7,5–12,5 cm skutecznie zabezpiecza rośliny przed niskimi temperaturami oraz wysmalającym działaniem wiatru. Dodatkowo chroni wcześniej zamarzniętą glebę przed gwałtownymi wahaniami temperatury.
Pokrywa śnieżna pełni również istotną funkcję w retencji wody w okresie zimowym. Dzięki temu poprawia stosunki wodne w środowisku przyrodniczym wczesną wiosną, kiedy ilość opadów często nie pokrywa zapotrzebowania roślin.
Występowanie pokrywy śnieżnej w Polsce
Średnia roczna liczba dni z zalegającą pokrywą śnieżną w Polsce waha się od około 80 dni na krańcach północno-wschodnich do poniżej 40 dni w rejonach zachodnich. Najdłużej śnieg utrzymuje się na obszarach górskich, gdzie zalega przez ponad 90 dni w roku.
W poszczególnych latach liczba dni z pokrywą śnieżną może znacznie odbiegać od średniej wieloletniej. W niektórych regionach kraju najdłuższy okres zalegania śniegu przekraczał 100 dni, natomiast najkrótszy wynosił zaledwie jeden dzień, jak na Pojezierzu Gnieźnieńskim w 1974 roku, lub kilkanaście dni, jak w zachodniej Polsce w 1992 roku.
Okrywa śnieżna a zimowanie rzepaku
Odpowiednio gruba, puszysta i równomiernie rozłożona pokrywa śnieżna, dzięki swoim właściwościom termoizolacyjnym, skutecznie łagodzi spadki temperatury gleby. Chroni rośliny przed mrozem, zimnymi wiatrami oraz gwałtownymi zmianami temperatury. Należy jednak pamiętać, że zbyt gruba warstwa śniegu może powodować ubytki w obsadzie roślin, a podczas intensywnego topnienia – prowadzić do ich wymoknięcia.
W warunkach klimatycznych Polski pokrywa śnieżna często kilkakrotnie zanika w trakcie sezonu zimowego. Z tego względu jej wpływ na plonowanie rzepaku jest złożony i zależy od wielu czynników, takich jak grubość i czas zalegania śniegu, częstotliwość oraz długość odwilży, stopień zamarznięcia i uwilgotnienia gleby, a także odporność roślin na niekorzystne warunki zimowe.
Czynniki wpływające na mrozoodporność rzepaku
Odporność rzepaku na mróz zależy od wielu elementów, w tym od odmiany, terminu siewu oraz jesiennej agrotechniki, obejmującej m.in. nawożenie oraz ochronę przed chwastami, chorobami i szkodnikami. Kluczowe znaczenie ma również stopień zahartowania roślin przed zimą.
Dla prawidłowego rozwoju rzepaku, oprócz ilości i rozkładu opadów, istotny jest także przebieg temperatur w sezonie wegetacyjnym. Przyjmuje się, że suma średnich temperatur jesienią powinna wynosić 700–850°C, natomiast w okresie wegetacji wiosennej 1550–1700°C.
Zimotrwałość rzepaku ozimego i zagrożenia zimowe
Rzepak ozimy charakteryzuje się średnią zimotrwałością – większą niż jęczmień ozimy, lecz mniejszą niż pszenica ozima czy żyto. Szczególnie wrażliwy jest na niskie temperatury w okresie przedwiośnia, kiedy chwilowy wzrost temperatury prowadzi do rozhartowania roślin. W takich warunkach nawet kilkudniowe, kilkustopniowe mrozy, zwłaszcza przy silnym wietrze, mogą powodować wypadanie roślin z łanu na skutek ich wysuszania, tzw. wysmolenia.
Dobrze zahartowane rośliny są w stanie wytrzymać spadki temperatury nawet do –20°C, zwłaszcza gdy są przykryte warstwą śniegu. Należy jednak zaznaczyć, że gruba warstwa śniegu (powyżej 10 cm) zalegająca na niezamarzniętej glebie ogranicza dostęp powietrza do liści, co sprzyja wyprzeniu i gniciu roślin.
Dodatkowe zagrożenia i choroby zimowe rzepaku
Niekorzystnym zjawiskiem są także częste ruchy górnej warstwy gleby spowodowane jej przemiennym zamarzaniem i odmarzaniem. Mogą one prowadzić do uszkodzeń systemu korzeniowego, a nawet do wysadzania roślin z gleby, tzw. wypierania roślin.
Na ostateczny stan przezimowania rzepaku wpływają również choroby. Za typową chorobę złego przezimowania uznaje się pałecznicę (zgniliznę) rzepaku, zwaną także pleśnią śniegową rzepaku. Objawy pojawiają się głównie na polach, gdzie śnieg zalegał przez długi czas. Porażone liście przybierają barwę jasnobeżową, następnie szarobrunatną, zasychają, są posklejane i płasko zalegają na powierzchni gleby. Natomiast liście i ogonki liściowe nieuszkodzone przez chorobę często mają różowe zabarwienie, a niekiedy widoczna jest na nich białoszara, luźna grzybnia patogena.
